W aktualnym stanie prawnym brak kompleksowej i pełnej regulacji świadczenia usług pomocy prawnej, która określałaby kto, kiedy, w jakim zakresie i na jakich warunkach może je świadczyć. Przepisy ograniczają się w tym przedmiocie do regulacji cząstkowej dotyczącej tzw. prawniczych (adwokaci, radcowie prawni i notariusze) i pokrewnych (rzecznicy patentowi, doradcy podatkowi) zawodów zaufania publicznego. W pozostałym zakresie do świadczenia usług pomocy prawnej mają zastosowanie przepisy o swobodzie działalności gospodarczej.

W powyższych kwestiach wypowiadał się Trybunał Konstytucyjny. Z orzeczeń tych wynika, że prawnicy wykonujący zawody zaufania publicznego nie mają wyłączności na świadczenie pomocy prawnej. Nadto, iż obowiązkiem ustawodawcy jest ustrojowe uregulowanie kwestii świadczenia pomocy prawnej przez inne osoby niż adwokaci, radcowie prawni czy notariusze, w szczególności pod względem określenia jej zakresu (przy bardzo wyraźnym i precyzyjnym oddzieleniu tej pomocy od pomocy świadczonej przez ww. zawody zaufania publicznego). W ocenie Trybunału w zakres ten winny wchodzić usługi prawnicze o mniej złożonym charakterze. Nie mógłby on być tożsamy z zakresem usług wykonywanych przez adwokatów i radców prawnych.

Wobec braku ustrojowej regulacji pomocy prawnej usługi w tym zakresie mogą świadczyć prawnicy zarówno niewykonujący, jak i wykonujący, prawnicze lub pokrewne zawody zaufania publicznego, a nawet przedsiębiorcy niebędący prawnikami (powinni oni wówczas zatrudniać prawników, ale przepisy nie są w tej kwestii kategoryczne).

Prawnikiem niewykonującym zawodu zaufania publicznego jest osoba, która ukończyła studia prawnicze w Polsce i uzyskała tytuł magistra prawa lub ukończyła zagraniczne studia prawnicze uznawane w Polsce. Prawnikiem wykonującym prawniczy lub pokrewny zawód zaufania publicznego jest adwokat, radca prawny, notariusz, rzecznik patentowy i doradca podatkowy.

Grupy zawodowe

Poniżej podajemy podstawowe informacje o różnicach między tymi grupami zawodowymi, biorąc pod uwagę kwalifikacje, zakres usług, szczególne prawa i obowiązki zawodowe, organizację wykonywania zawodu i odpowiedzialność wobec klienta.

 

Magister prawa
↑↓

Kwalifikacje Ukończone studia prawnicze (tytuł zawodowy)
Zakres usług pomocy prawnej

Pomoc pozasądowa (zakres pełny) – w tym udzielanie informacji i wyjaśnień w zakresie stosowania prawa, konsultacje, porady prawne, opinie prawne, sporządzanie aktów prawnych i dokumentacji prawnej, rokowania, zastępstwo prawne

Pomoc sądowa (zakres ograniczony) – w tym sporządzanie pism procesowych, zastępstwo procesowe w postępowania administracyjnym (z wyłączeniem postępowania przed sądami administracyjnymi), w postępowaniu cywilnym, gdy jest osobą sprawującą zarząd majątkiem lub interesami strony lub pozostaje ze stroną w stałym stosunku zlecenia, jeżeli przedmiot sprawy wchodzi w zakres zlecenia (z wyłączeniem postępowań przed Sądem Najwyższym lub z nimi związanych)

Szczególne prawa i obowiązki

Brak ustawowej regulacji wykonywanego zawodu. Brak szczególnych praw i obowiązków zawodowych, w tym dotyczących bezwzględnego zachowania tajemnicy zawodowej. Brak zakazu promocji i reklamy usług.

Formy wykonywania zawodu Brak określonych form wykonywania zawodu
Nadzór zawodowy Brak nadzoru zawodowego
Odpowiedzialność wobec klienta

Odpowiedzialność na zasadach ogólnych. Brak obowiązkowego ubezpieczenia OC.

 

Sytuacja prawników niewykonujących prawniczych lub pokrewnych zawodów zaufania publicznego nie jest właściwie uregulowana. Mogą oni wykonywać te usługi w ramach swobody działalności gospodarczej, nie mają jednak wyraźnej i całościowej podstawy prawnej prowadzonej przez siebie kwalifikowanej działalności usługowej (Trybunał Konstytucyjny uznał bowiem próbę regulacji ich statusu w ustawach korporacyjnych za niezgodną z Konstytucją RP ).

Adwokat / aplikant adwokacki
↑↓

Kwalifikacje Ukończone studia prawnicze (tytuł zawodowy), ukończona aplikacja adwokacka i zdany egzamin adwokacki
Zakres usług pomocy prawnej

Pomoc pozasądowa (zakres pełny) – w tym udzielanie informacji i wyjaśnień w zakresie stosowania prawa, konsultacje, porady prawne, opinie prawne, sporządzanie aktów prawnych i dokumentacji prawnej, rokowania, zastępstwo prawne

Pomoc sądowa (zakres pełny) – zastępstwo procesowe we wszelkich postępowaniach i przed wszelkimi sądami (nie dotyczy postępowań przed Urzędem Patentowym RP)

Przymus adwokacki obejmujący obronę w sprawach karnych, postępowania przed Sądem Najwyższym, Naczelnym Sądem Administracyjnym oraz postępowania z nimi związane

Szczególne prawa i obowiązki

Zawód zaufania publicznego regulowany ustawą – Prawo o adwokaturze. Szczególne prawa i obowiązki regulowane ustawowo i zasadami etyki zawodowej, w tym obowiązek zachowania tajemnicy zawodowej. Zakaz reklamy usług.

Formy wykonywania zawodu Określone formy wykonywania zawodu
Nadzór zawodowy Nadzór zawodowy sprawowany przez korporację
Odpowiedzialność wobec klienta   

Odpowiedzialność na zasadach ogólnych. Odpowiedzialność dyscyplinarna. Obowiązek ubezpieczenia OC.

 

Aplikant adwokacki może zastępować adwokata po określonym czasie aplikowania w zakresie pomocy pozasądowej i sądowej, z wyłączeniem jednak postępowań przed Sądem Najwyższym, Naczelnym Sądem Administracyjnym, Trybunałem Konstytucyjnym i Stanu.

Radca prawny / aplikant radcowski
↑↓

Kwalifikacje Ukończone studia prawnicze (tytuł zawodowy), ukończona aplikacja radcowska i zdany egzamin radcowski
Zakres usług pomocy prawnej

Pomoc pozasądowa (zakres pełny) – w tym udzielanie informacji i wyjaśnień w zakresie stosowania prawa, konsultacje, porady prawne, opinie prawne, sporządzanie aktów prawnych i dokumentacji prawnej, rokowania, zastępstwo prawne

Pomoc sądowa (zakres pełny) – zastępstwo procesowe we wszelkich postępowaniach i przed wszelkimi sądami (nie dotyczy występowania w charakterze obrońcy w postępowaniu karnym lub o przestępstwa skarbowe oraz przed Urzędem Patentowym RP)

Przymus radcowski obejmujący postępowania przed Sądem Najwyższym, Naczelnym Sądem Administracyjnym oraz postępowania z nimi związane

Szczególne prawa i obowiązki

Zawód zaufania publicznego regulowany ustawą – Prawo o adwokaturze. Szczególne prawa i obowiązki regulowane ustawowo i zasadami etyki zawodowej, w tym obowiązek zachowania tajemnicy zawodowej. Zakaz reklamy usług.

Formy wykonywania zawodu Określone formy wykonywania zawodu
Nadzór zawodowy

Nadzór zawodowy sprawowany przez korporację

Odpowiedzialność wobec klienta

Odpowiedzialność na zasadach ogólnych. Odpowiedzialność dyscyplinarna. Obowiązek ubezpieczenia OC

 

Aplikant radcowski może zastępować radcę prawnego po określonym czasie aplikowania w zakresie pomocy pozasądowej i sądowej, z wyłączeniem jednak postępowań przed Sądem Najwyższym, Naczelnym Sądem Administracyjnym, Trybunałami: Konstytucyjnym i Stanu.

Notariusz / asesor notarialny
↑↓

Kwalifikacje Ukończone studia prawnicze (tytuł zawodowy), ukończona aplikacja notarialna i zdany egzamin notarialny, zatrudnienie w charakterze asesora co najmniej trzy lata
Zakres usług pomocy prawnej

Sporządzanie aktów notarialnych, poświadczeń, oświadczeń, protestów weksli i czeków, wypisy, odpisy i wyciągi z dokumentów, na żądanie stron projektów aktów, oświadczeń i innych dokumentów, spisywanie protokołów, przyjmowanie na przechowanie dokumentów, pieniędzy i papierów wartościowych

Przymus notarialny obejmujący wykonywanie ww. czynności notarialnych

Szczególne prawa i obowiązki

Brak ustawowej regulacji wykonywanego zawodu. Brak szczególnych praw i obowiązków zawodowych, w tym dotyczących bezwzględnego zachowania tajemnicy zawodowej. Brak zakazu promocji i reklamy usług.

Formy wykonywania zawodu Określone formy wykonywania zawodu
Nadzór zawodowy Nadzór zawodowy sprawowany przez korporację
Odpowiedzialność wobec klienta

Odpowiedzialność na zasadach ogólnych. Odpowiedzialność dyscyplinarna. Obowiązek ubezpieczenia OC.

 

Asesor notarialny może zastępować notariusza.

Rzecznik patentowy / aplikant rzecznikowski
↑↓

Kwalifikacje Ukończone studia prawnicze (tytuł zawodowy), ukończona aplikacja rzecznikowska i zdany egzamin kwalifikacyjny
Zakres usług pomocy prawnej

Pomoc pozasądowa (zakres ograniczony) – świadczenie pomocy w sprawach własności przemysłowej (uzyskiwanie, zachowywanie, wykonywanie lub dochodzenie praw odnoszących się do przedmiotów własności przemysłowej, w tym wynalazków, wzorów użytkowych i przemysłowych, topografii układów scalonych, znaków towarowych, nazw handlowych i oznaczeń geograficznych oraz zwalczanie nieuczciwej konkurencji w tym zakresie)

Pomoc sądowa (zakres ograniczony) – zastępstwo procesowe w postępowaniach przed Urzędem Patentowym RP oraz w postępowaniu cywilnym w sprawach własności przemysłowej (z wyłączeniem postępowań przed Sądem Najwyższym oraz postępowań z nimi związanych)

Przymus radcowski obejmujący postępowania przed Urzędem Patentowym RP

Szczególne prawa i obowiązki Zawód zaufania publicznego regulowany ustawą – Prawo o adwokaturze. Szczególne prawa i obowiązki regulowane ustawowo i zasadami etyki zawodowej, w tym obowiązek zachowania tajemnicy zawodowej
Formy wykonywania zawodu Określone formy wykonywania zawodu
Nadzór zawodowy Nadzór zawodowy sprawowany przez korporację
Odpowiedzialność wobec klienta

Odpowiedzialność na zasadach ogólnych. Odpowiedzialność dyscyplinarna. Obowiązek ubezpieczenia OC.

 

Aplikant rzecznikowski może zastępować rzecznika patentowego po określonym czasie aplikowania w zakresie pomocy pozasądowej i sądowej.

Doradca podatkowy
↑↓

Kwalifikacje Ukończone studia prawnicze (tytuł zawodowy), dwuletnia praktyka zawodowa i zdany egzamin na doradcę podatkowego
Zakres usług pomocy prawnej

Pomoc pozasądowa (zakres ograniczony) – udzielanie podatnikom, płatnikom i inkasentom, na ich zlecenie lub na ich rzecz, porad, opinii i wyjaśnień z zakresu ich obowiązków podatkowych, prowadzenie w imieniu i na rzecz ww. osób ksiąg podatkowych i innych ewidencji do celów podatkowych i udzielanie tym osobom pomocy w tym zakresie, sporządzanie w imieniu i na rzecz ww. osób zeznań i deklaracji podatkowych i udzielanie tym osobom pomocy w tym zakresie

Pomoc sądowa (zakres ograniczony) – zastępstwo procesowe w postępowaniu administracyjnym i sądowo-administracyjnym w sprawach dotyczących obowiązków podatkowych ww. osób
Szczególne prawa i obowiązki Zawód zaufania publicznego regulowany ustawą – Prawo o adwokaturze. Szczególne prawa i obowiązki regulowane ustawowo i zasadami etyki zawodowej, w tym obowiązek zachowania tajemnicy zawodowej. Zakaz reklamy usług.
Formy wykonywania zawodu Określone formy wykonywania zawodu
Nadzór zawodowy Nadzór zawodowy sprawowany przez korporację
Odpowiedzialność wobec klienta

Odpowiedzialność na zasadach ogólnych. Odpowiedzialność dyscyplinarna. Obowiązek ubezpieczenia OC.

 

Wnioski

  1. Uregulowaną sytuację prawną w zakresie określania kwalifikacji, sposobu uzyskiwania uprawnień zawodowych, form wykonywania zawodu, nadzoru nad wykonywaniem zawodu, zakresu i trybu egzekwowania zawodowej odpowiedzialności mają wyłącznie adwokaci, radcowie prawni, notariusze, rzecznicy patentowi i doradcy podatkowi.
  2. Najszerszy zakres pomocy prawnej (pozasądowej i sądowej) mogą świadczyć adwokaci i radcowie prawni (różnica między nimi polega tylko na tym, że radcowie prawni nie mogą występować w charakterze obrońcy w postępowaniu karnym lub w postępowaniu o przestępstwa skarbowe).
  3. Wyspecjalizowaną pomoc prawną zapewniają notariusze (sporządzanie, poświadczanie dokumentów) rzecznicy patentowi (sprawy z zakresu własności przemysłowej i nieuczciwej konkurencji) i doradcy podatkowi (doradztwo podatkowe) – pomoc ta w ramach ich specjalizacji ma najszerszy zakres.
  4. W określonych przypadkach występuje tzw. przymus korzystania z pomocy prawnika (adwokacki, radcowski, notarialny i rzecznikowski) lub też pewne czynności zawodowe mogą być wykonywane wyłącznie przez przedstawicieli określonych profesji (doradztwo podatkowe mogą wykonywać wyłącznie doradcy podatkowi, adwokaci, radcowie prawni i biegli rewidenci).
  5. Spośród ww. prawników tylko adwokaci, radcowie prawni, notariusze, rzecznicy patentowi i doradcy podatkowi podlegają nadzorowi w zakresie wykonywania zawodu, odpowiedzialności dyscyplinarnej (zawodowej) i obowiązkowemu ubezpieczeniu OC.
  6. Spośród ww. prawników tylko adwokaci, radcowie prawni, notariusze, rzecznicy patentowi i doradcy podatkowi mają szczególne prawa i obowiązki zawodowe, w tym obowiązek zachowania tajemnicy zawodowej, a zwolnienie ich z tego obowiązku może nastąpić tylko wyjątkowo w ramach postępowania karnego (najmniejsze możliwości zwolnienia z tajemnicy dotyczą adwokatów i radców prawnych).
  7. Sytuacja prawna prawników niewykonujących zawodów zaufania publicznego w zakresie określania kwalifikacji, sposobu uzyskiwania uprawnień zawodowych, form wykonywania zawodu, nadzoru nad wykonywaniem zawodu, zakresu i trybu egzekwowania zawodowej odpowiedzialności jest nieuregulowana. Świadczą oni usługi niekwalifikowanej pomocy prawnej w ramach swobody działalności gospodarczej w ograniczonym zakresie pomocy prawnej. Sytuacja ta może ulec zmianie, gdy zostanie uchwalona ustawa regulująca w sposób pełny i kompleksowy kwestie pomocy prawnej, w szczególności określająca, kto i w jakim zakresie będzie mógł te usługi świadczyć.